ಸೆಕ್ಯುಲರಿಸಂ ವರ್ಸಸ್ ಮೂಲಭೂತವಾದ…?

– ಡಾ. ಪ್ರವೀಣ್ ಟಿ. ಎಲ್, ಶಿವಮೊಗ್ಗ

ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ಚರ್ಚೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಬರೆದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ‘ಮೂಲಭೂತವಾದ, ಕೋಮುವಾದ/ಕೋಮುವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣ ಅಪಾಯಕಾರಿ’ ಎಂದು ಊಳಿಡುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಅಪಥ್ಯವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಶ್ಚರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರೆ ಕೆಲವರ ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ’ತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯ. ಅದೇನೆ ಇರಲಿ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಪತ್ರಿಕೆಯ ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ’ತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಈ ಲೇಖನದ ಕಾಳಜಿ ಅಲ್ಲ.

ಹಿನ್ನೆಲೆ:
ಪ್ರೊ. ಮುಜಾಫ್ಫರ್ ಅಸ್ಸಾಧಿಯವರ “ರಾಜಕಾರಣದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮತ್ತು ಕಥನ” ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯಲ್ಲಿ 19-09-2015ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಲೇಖನವು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯಾದ ಜನಗಣತಿ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಕುರಿತು ವಿಷಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಜನಗಣತಿ ಮಾದರಿಯು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಎಂಬ ವರ್ಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಹಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಲಾಭವನ್ನು ಕೋಮುವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣವು ತನ್ನದನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಜನಗಣತಿ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದರು. ಡಾ. ಅಜಕ್ಕಳ ಗಿರೀಶ್ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ- ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಎಂಬ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳೂ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ಕಾಳಜಿಯೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧತೆಗಳನ್ನು, ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ, ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಸೌಹಾರ್ಧತೆಯನ್ನು ತರುವುದರ ಕುರಿತೇ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಳಜಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಿನಂದನಾರ್ಹ ಕೂಡ. ಹಾಗೂ ಇಂದಿನ ತುರ್ತೂ ಕೂಡ. ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ‘ಧಾರ್ಮಿಕ’ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಿನ ವೈರತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಯಾಕೆ ದಿನೇ ದಿನೇ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಒತ್ತಡ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಧಿಯವರು ಹೇಳುವಂತೆ ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣದ ಅಗತ್ಯತೆ ಇಂದಿನ ಜರೂರು. ಅದರೆ ಅದು ಅವರು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಜನಗಣತಿಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬದಲಾಗಿ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ತತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಬೇಕಿದೆ.

ಅಸ್ಸಾಧಿಯವರ ಲೇಖನದ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ, ಡಾ. ಕಿರಣ್ ಎಂ. ಗಾಜನೂರರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೂ ಒಂದು. ಭಾರತೀಯ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿಯು ಮೂಲ ಐರೋಪ್ಯ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಅದೇನೆಂದರೆ ‘ಪ್ರಭುತ್ವವು ತಟಸ್ಥವಾಗಿರುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡವುದು’. ಈ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ‘ಧರ್ಮದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ’  ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.  ಆದರೆ ಈ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸೌಹಾರ್ಧ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಭೀತುಪಡಿಸುವ ಗೋಜಿಗೆ ಹೋಗದ ಅವರು ಇದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಜಕ್ಕಳರವರು ತಮ್ಮ ‘ಸೀಮಿತ’ ಓದಿನಿಂದ ಹೊರಬರಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.ಆದರೆ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿಯೇ ಮೂಲಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದೆ. ನೆಹರೂ ಮಾದರಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ತತ್ವದ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಅರ್ಥದ ಸೆಕ್ಯುಲರಿಸಂ ಅನ್ನೇ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು. ಅದೇನೆ ಇರಲಿ, ‘ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದು’ ಎಂಬರ್ಥವೆಂದುಕೊಂಡರೂ ಅಥವಾ ‘ಧರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ತಟಸ್ಥವಾಗಿರುವುದು’ ಎಂದು ಕೊಂಡರೂ ಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಅವೆರಡೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಿದೆ(ಬಾಲಗಂಗಾಧರ).

ಸರ್ಕಾರ ಸರ್ವ‘ಧರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ಇಲ್ಲಿ  ಧರ್ಮ ಎಂದರೆ ರಿಲಿಜನ್ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಈಗ ‘ಹಿಂದೂ’ ಎಂಬುದನ್ನೊಂದು ರಿಲಿಜನ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರೆ, ಹಿಂದೂಗಳು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು ಇಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಮೇಲೆ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಶೋಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ದಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಲುವಿಗೆ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಪರವಾದ ನೀತಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು(ರಿಲಿಜನ್) ಅಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥವಾಗಿರುವುದು ಕೂಡ ಅಸಾಧ್ಯ.

ಆಗ ಕೆಲವರು ‘ಹಿಂದೂ’ವನ್ನು ರಿಲಿಜನ್ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿಯೇ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.ಆದರೆ ಹಾಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಉಳಿದ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಇಸ್ಲಾಂಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನಲ್ಲ. ಇಲ್ಲ ರಿಲಿಜನ್‍ಗಳನ್ನು, ಹಿಂದೂ ಮತಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಎಂದರ್ಥ ಎಂದು ವಾದಿಸಬಹುದು. ಆಗ ರಿಲಿಜನ್ನಿನ ಮೂಲ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೂ, ಭಾರತೀಯ ಮತಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೂ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುವುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಒಂದಂಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ, ರಿಲಿಜನ್ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸತ್ಯವಾದ ಮಾರ್ಗವೆಂದು, ಉಳಿದವುಗಳೆಲ್ಲಾ ತಪ್ಪು ಮಾರ್ಗಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ತಪ್ಪು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಸತ್ಯದಾರಿಗೆ ತರುವುದು ರಿಲಿಜನ್ನಿಗೆ ಸೇರಿದವರ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವುದು ಅವರ ರಿಲಿಜನ್ನಿನ ಹಕ್ಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಲಿದೆ.

ಇನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ಅವುಗಳೆಂದೂ ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗವೊಂದೇ ಸತ್ಯವಾದುದು, ಉಳಿದವುಗಳು ತಪ್ಪುಮಾರ್ಗಗಳೆಂದು ಪರಿಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಶವು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿನ ಮಿಶನರಿಗಳ ವರದಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಎದುರಾದಾಗ ಈ ರೀತಿಯ ಉತ್ತರ ಸರ್ವೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು: ‘ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ದೇವರು ಶ್ರೇಷ್ಟ, ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ದೇವರು ಶ್ರೇಷ್ಟ; ನಿಮ್ಮ ಮಾರ್ಗ ನಿಮಗೆ, ನಮ್ಮ ಮಾರ್ಗ ನಮಗೆ’. ಭಾರತೀಯರ ಈ ಉತ್ತರಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಗುಣವೂ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ‘ಘರ್ ವಾಪಾಸಿ’ ಎಂಬುದು ಮರುಮತಾಂತರ ಎಂದಾದರೆ ಭಾರತದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವೇ ಸರಿ. ‘ಅವರವರ ಮಾರ್ಗ ಅವರವರಿಗೆ’ ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವುದು ಒಪ್ಪತಕ್ಕ ವಿಚಾರವೂ ಅಲ್ಲ. ಮತಾಂತರವು ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದರಿಂದ ಅದು ಒಪ್ಪತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ.

ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕಿನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮತಾಂತರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟರೆ ಸೆಮೆಟಿಕ್ ರಿಲಿಜನ್‍ಗಳಾದ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಇಸ್ಲಾಂ ಪರವಹಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲ ಮತಾಂತರವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರೆ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆ ಪರವಹಿಸಿ, ಸೆಮೆಟಿಕ್ ರಿಲಿಜನ್‍ಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಎಲ್ಲಾ ‘ಧರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ತಟಸ್ಥವಾಗಿರಲೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದೂ ರಿಲಿಜನ್ ಇಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ಹಿಂದೂ ಮೂಲಭೂತವಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ಈಗ ‘ಹಿಂದೂ ಎಂಬ ಏಕರೂಪಿ ಸಮುದಾಯ ಇಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ಹಿಂದೂ ಮೂಲಭೂತವಾದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಹೇಗೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅದೇ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಲಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೂ ಉತ್ತರಿಸುವ ಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಂದೂ’ ಎಂಬುದನ್ನು ರಿಲಿಜನ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಅಥವಾ ಪರಿಗಣಿಸದಿರುವ ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಸೆಮೆಟಿಕ್ ರಿಲಿಜನ್‍ಗಳ ಪರವಾದ ನಿಲುವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿ ಇಂದಾಗಿ ಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಆ ನಿಲುವು ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸವಲತ್ತು, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಧರ್ಮಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥವೂ ಆಗಿಲ್ಲದ, ಸಮಾನವೂ ಅಗಿಲ್ಲದ ನಿಲುವು ಪ್ರಭುತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಈ ನಿಲುವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಮತಾಂತರದಂತಹ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರತಿರೋಧದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ನೀತಿಯನ್ನು (ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಣೆ/ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿ) ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ತರುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಭಾರತೀಯ ಮತಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರತಿರೋಧವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನೇ ಹಲವರು ‘ಹಿಂದೂ ಮೂಲಭೂತವಾದ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದು. ಇದನ್ನೇ ಹಲವರು ಹಿಂದೂ ರಿಲಿಜನ್ನಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೂ, ಅದರ ಮೂಲಭೂತವಾದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಹಿಂದೂ ರಿಲಿಜನ್ನಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹಿಂದೂರಿಲಿಜನ್ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈ ಅರ್ಥದ ‘ಮೂಲಭೂತವಾದ’ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದು. ಈ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾದಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೂಲಭೂತವಾದವು (ಜಿuಟಿಜಚಿmeಟಿಣಚಿಟism) ರಿಲಿಜನ್ನಿನ ಹುಟ್ಟುಗುಣ(ಠಿಡಿoಠಿeಡಿಣಥಿ)ವಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ರಿಲಿಜನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಾಗಾಗಿ ಸೆಕ್ಯುಲರಿಸಂ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ‘ಮೂಲಭೂತವಾದ’(ಪ್ರತಿರೋಧಗಳು) ಎರಡೂ ವೈರಿಗಳಲ್ಲ, ಒಂದೇ ತಾಯಿಯ ಮಕ್ಕಳು. ಈ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ದುಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆಯಷ್ಟೇ. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಒಂದನ್ನು ದತ್ತುತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಒಂದು ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ರಾಜಕಾರಣ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕೋಮುವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ, ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಉಪಕಾರಿ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ರಿಲಿಜನ್‍ಗಳನ್ನು ವೈರಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವಂತಾಗುವುದಕ್ಕೂ, ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧತೆಗಳಿಗೂ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ನೀತಿಯೇ ಹೊಣೆ. ಅಂದರೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಎರಡೂ ಸೆಕ್ಯುಲರಿಸಂಗಳ ನೆಲೆಯು ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಜನಗಣತಿಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣಗೊಳಿಸಿದರೆ ಸಾಲದು, ವಸಾಹತು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಹಲವಾರು ನೀತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣಗೊಳಿಸಬೇಕಿದೆ.  ಆ ಮೂಲಕ ಈಗಿನ ಹಲವು ರಾಜಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳು ದೊರಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ.